नितेश गट्टीवार, गडचिरोली जिल्हा प्रतिनिधी,न्युज जागर 
राजापुरे कुटुंबीयांच्या घरी पारंपरिक नंदीबैल पोळा थाटात; ६० वर्षे जुन्या लाकडी नंदीबैल जोडीचे विशेष आकर्षण
नितेश गट्टीवार जिल्हा प्रतिनिधी
गडचिरोली/तळोधी (मो.),दि.११ सप्टेंबर : आधुनिकतेच्या काळात अनेक पारंपरिक सण-उत्सवांचे स्वरूप बदलत असताना, तळोधी (मो.) येथील किरण सुरेशराव राजापुरे व बादल सुरेश राजापुरे यांच्या घरी तब्बल ५० ते६० वर्षांपासून सुरू असलेली नंदीबैल स्थापना आणि पोळा साजरा करण्याची परंपरा आजही मोठ्या श्रद्धेने आणि उत्साहाने जपली जात आहे. राजापुरे कुटुंबीयांनी आपल्या पूर्वजांकडून आलेली ही सांस्कृतिक परंपरा आजच्या पिढीपर्यंत पोहोचवित तिचे जतन केले आहे.
राजापुरे कुटुंबीयांच्या घरी नंदीबैल स्थापना करण्याची परंपरा किरण राजापुरे यांचे आजोबा पर्वय्याजी स्वामी राजापुरे यांच्या काळापासून सुरू झाली. तब्बल पाच दशकांपासून अखंडपणे सुरू असलेल्या या परंपरेला परिसरात विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. दरवर्षी पोळ्याच्या सणानिमित्त बालगोपाल नंदीबैल घेऊन येथे येतात. विधिवत पूजा-अर्चना करून नंदीबैलांना मानाचा मुजरा करण्यात येतो.
बालगोपालांचा उत्साह, पारंपरिक वातावरणाची रंगत
पोळ्याच्या निमित्ताने तळोधी (मो.) परिसरातील बालगोपालांमध्ये मोठा उत्साह पाहायला मिळतो. विविध रंगांनी सजविलेले नंदीबैल घेऊन बालगोपाल राजापुरे यांच्या घरी दाखल होतात. येथे पारंपरिक पद्धतीने नंदीबैलांची पूजा-अर्चना केली जाते. त्यामुळे परिसरात भक्तिमय आणि उत्साहपूर्ण वातावरण निर्माण होते.
या सोहळ्याला केवळ धार्मिक किंवा पारंपरिक स्वरूप नसून, गावातील जुन्या सांस्कृतिक परंपरा आणि नव्या पिढीतील संस्कार यांचा सुंदर संगम पाहायला मिळतो. बालगोपालांना आपल्या संस्कृतीची ओळख व्हावी आणि पूर्वजांनी जपलेल्या परंपरा पुढेही कायम राहाव्यात, या उद्देशाने राजापुरे कुटुंबीयांकडून हा उपक्रम सातत्याने सुरू ठेवण्यात आला आहे.
२५ ते ३० वर्षांपासून ‘श्रीराम भजन मंडळी’ची साथ
या नंदीबैल पोळा सोहळ्याचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे श्रीराम भजन मंडळी पार्टी मागील तब्बल २५ ते ३० वर्षांपासून या ठिकाणी भजन सादर करण्यासाठी येत आहे. भजनाच्या भक्तिमय स्वरांनी संपूर्ण परिसर भारावून जातो. पारंपरिक नंदीबैल पूजा, भजन आणि बालगोपालांचा उत्साह यामुळे या सोहळ्याला एक आगळेवेगळे सांस्कृतिक स्वरूप प्राप्त झाले आहे.
वर्षानुवर्षे या सोहळ्याशी जोडलेल्या भजन मंडळीच्या उपस्थितीमुळे राजापुरे कुटुंबीय आणि भजन मंडळी यांच्यातील जिव्हाळ्याचे नातेही अधोरेखित होते. पिढ्यान्पिढ्या जपल्या जाणाऱ्या या परंपरेत धार्मिक श्रद्धेसोबतच सामाजिक आणि सांस्कृतिक एकोप्याचे दर्शन घडते.
६० वर्षे जुन्या लाकडी नंदीबैल जोडीचे खास आकर्षण
या सोहळ्यात सर्वांचे लक्ष वेधून घेणारी विशेष बाब म्हणजे येथे स्थापना करण्यात येणारी लाकडापासून तयार केलेली नंदीबैलांची जोडी. या पारंपरिक नंदीबैल जोडीला तब्बल ६० वर्षे पूर्ण झाली आहेत.
सहा दशकांचा इतिहास आपल्या अंगी बाळगणारी ही नंदीबैल जोडी आजही जतन करून ठेवण्यात आली आहे. पूर्वजांच्या आठवणी आणि परंपरेचे प्रतीक म्हणून या लाकडी नंदीबैल जोडीकडे पाहिले जाते. काळ बदलला, सण साजरा करण्याच्या पद्धती बदलल्या; मात्र या नंदीबैल जोडीचे महत्त्व राजापुरे कुटुंबीयांच्या मनात आजही कायम आहे.
ही लाकडी नंदीबैल जोडी केवळ सजावटीची वस्तू नसून राजापुरे कुटुंबीयांच्या सहा दशकांच्या सांस्कृतिक वारशाची जिवंत साक्ष ठरली आहे. या परंपरेमागील इतिहास ऐकताना जुन्या पिढीच्या आठवणींना उजाळा मिळतो, तर नव्या पिढीला आपल्या संस्कृतीशी जोडण्याची प्रेरणा मिळते.
यंदाही भक्तिभाव आणि उत्साहात पोळा साजरा
यंदाच्या वर्षीही किरण राजापुरे यांच्या घरी नंदीबैल पोळ्याचा सोहळा मोठ्या थाटामाटात, उत्साहात आणि भक्तिभावाने साजरा करण्यात आला. सकाळपासूनच घर परिसरात उत्साहाचे वातावरण होते. बालगोपालांनी सजविलेले नंदीबैल घेऊन उपस्थिती लावली. पारंपरिक पद्धतीने पूजा-अर्चना करण्यात आली. तसेच रात्रो महिला भजन मंडळींनी भजन सादर केले.
भजनाच्या गजरात आणि पारंपरिक वातावरणात नंदीबैल पोळा साजरा करण्यात आल्याने उपस्थितांच्या चेहऱ्यावर आनंद पाहायला मिळाला. विशेष म्हणजे, अर्धशतकाहून अधिक काळ सुरू असलेल्या या परंपरेत आजही तितकाच उत्साह कायम असल्याचे चित्र यावेळी दिसून आले.
परंपरा जपण्याचा आदर्श
आजच्या आधुनिक आणि धावपळीच्या जीवनशैलीत अनेक पारंपरिक रूढी-परंपरा हळूहळू लोप पावत असताना, राजापुरे कुटुंबीयांनी तब्बल ५० वर्षांपासून नंदीबैल स्थापना व पोळ्याची परंपरा जिवंत ठेवणे ही निश्चितच कौतुकास्पद बाब आहे. आजोबा पर्वय्याजी स्वामी राजापुरे यांनी सुरू केलेली परंपरा पुढील पिढीनेही श्रद्धेने पुढे नेली आहे.
एकीकडे ६० वर्षांची लाकडी नंदीबैलांची जोडी, दुसरीकडे ५० वर्षांची स्थापना परंपरा आणि तब्बल २५ ते ३० वर्षांपासून सहभागी होणारी श्रीराम भजन मंडळी—या सर्वांचा संगम या सोहळ्याला ऐतिहासिक आणि भावनिक महत्त्व प्राप्त करून देतो.
पिढ्या बदलल्या, काळ बदलला; मात्र राजापुरे कुटुंबीयांच्या घरी नंदीबैल पोळ्याची परंपरा मात्र आजही त्याच श्रद्धेने आणि उत्साहाने सुरू आहे. त्यामुळे तळोधी (मो.) येथील हा नंदीबैल पोळा केवळ एक सण न राहता, गावच्या संस्कृतीचा आणि पूर्वजांच्या परंपरेचा जपलेला अनमोल ठेवा ठरत आहे.
